کاروانسرا

 

علی جلالینجف‌آبادی

صحرا در سکوت خود به شنیدنصدای پرندگان نشسته است و در گوشه و کنار آن به زیر بوته‌های خشکیده‌اش مارمولکهادر پناه سایه‌ای به خود‌می‌پیچند. مارها بر میان تخته‌سنگها خزیده و آهوان و ددانهم بر زیر درختان گز به خنکای سایه‌ها خرامیده‌اند.

آنچه در این میان آرامش وسکوت لحظ‌ها را بر هم می زند بانگ جرسی ا‌ست که از دور به گوش می‌رسد. هر از چندگاهی صدای ناله‌ی اشتری به همراه پارس سگی فضا را می‌شکافت و ورود تازه‌واردان رابه ساکنان آرام و بی‌پیرایه‌ی طبیعت صحرا اعلام می‌کند. بانگ‌ها بیشتر شده و گردوخاک عبور کاروانیان از کنار تخته‌سنگها حکایت از تحولی تازه‌ می‌دهد.

این کاروان به کجا می‌رود؟ بههر کجا که دلش می‌خواهد برود، باکی نیست. در راه بسیارند کاروانسراهایی که پناهگاهخستگی‌های اهل سفر باشند. چنین است که کاروانیان در پی طریق، سالم به مقصد خودرسیده، آواز تجارت و سودایی گران سرمی‌دهند.

جاده‌ها از حضور این مکانهاایمن گشته و راه‌ها با وجودشان هموار گشته‌اند. راه‌هایی که شاهرگ حیاتی درارتباطات دنیای آن روزگار بوده‌اند.

سخن که به اینجا رسید بهتراست به خود واژه‌ی کاروانسرا بپردازیم. با نگاهی به آنچه در این چند صد سال از اینواژه برجای مانده می‌توان پدیده‌ای را یافت که در زمان شکوه خود، راه را از کور راهمسافران باز شناخت.

آنچه در ابتدا بر معنای واژهمی‌توان یافت، چنین است که کاروانسرا ترکیبی است از واژه‌گان کاروان به معنی گروهیمسافر که با هم عازم مقصدی باشند ‌و سرای که به معنی مکان، خانه و یا ساختمان است. این مکان را پناهگاهی در میانه‌ی راه گویند. کاروانیان اهالی سفری هستند که در شکلیگروهی، به مقصدی مشترک، در بین راه بر سرایی اطراق نموده گرد خستگی از روح و جانبشویند. این سرا را کاروان سرداریست که امر محافظت از آن را بر عهده دارد.

واژه‌ی کاروانسرا را برگونه‌هایی دیگر هم می‌توان گفت، که کاروانگاه،‌ کاروان‌گَه، رباط یا سابات از ایندست می‌باشند. در واقع واژه‌ی کاروانسرا یا کاروانگه یا کاروانگاه، خود به تنهاییبیشتر جهت اطراق شبانه و تبادل کالا و پایانه‌های حمل‌و‌نقل اعیان به کارمی‌رفته‌است. چنانکه در این مکان حضور هنرمندان و کاسبان بسیاری دیده شده‌است. درحالیکه مال اندوزان پر پول، با حضور خود در این کاروانسراها رونقی تازه بدانمی‌بخشیدند، گروه‌های تردست و شعبده‌باز نیز با انجام حرکات نمایشی و آکروباتموجبات فرح و شادمانی اهل کاروان را فراهم می‌ساخته‌اند. شامگاهان تا دیر وقت برحیاط آن صدای آواز و شعف طنین انداز بوده و گویی این کویر است که از حضور آدمیان بهشعف آمده‌است. در بالای برجها و باروی آنها نگاه‌بانانی ازبرای محافظت به پاسبانیمی‌ایستاده‌اند.

از سوی دیگر، واژه‌ای متفاوتنظر مسافران عموم را به سوی خود فرا می‌خواند، آن واژه همان رباط است‌ که پناه‌گاهدراویش و طلاب و گوشه‌نشینان بوده است. در آن مکان از غیل و قال اهل زر و زور کمترنشانی می‌توان یافت. این مکان را رباط‌بانی امین دربان بوده است. چنین ساختمانی رابیشتر از برای نگهداری اسبان و چهارپایان مورد استفاده‌قرار می‌داده‌اند و در آن ازساز و طرب خبری نبوده‌است. مشتریان آن رباط‌ها همان طلاب و اهالی پیام‌رسان وپیغام‌بران بوده‌اند، که به طور دائم به این مکان‌هارفت‌وآمد داشته‌اند.

از سویی دیگر واژه‌ای در مسیرکاروانیان خودنمایی می‌کند که آن را ساباط می‌نامند. ساباط جایگاهی بوده‌است که درآن ازبرای پناه و سایه‌بان استفاده می‌کرده‌اند. این مکان بیشتر برای اطراق کوتاهمدت مورد استفاده‌قرار می‌گرفته و در آن از نعمت آب‌انبار یا چاه نیز بهره‌مندبوده‌اند. این ساباط تنها شامل طاق و ایوانی بوده که مسافران را از شر باد، باران وطوفانهای صحرایی در امان نگه‌می‌داشته است.

حال که سخن بدین‌جا رسید،بگذارید از انواع آن برایتان بگویم. قبل از هر چیز باید به این اشاره نمود که تاریخحضور کاروان و کاروانسرا به قبل از اسلام باز‌می‌گردد. البته شکوفایی این پدیده بعداز اسلام و بیشتر به دوره صفویه مربوط است. چرا که در این دوره با مرمت راه‌ها ومسیرهای گذشته و رفع معایب کاروانسراها، امنیت جاده‌ای را بیشتر تامین‌کرده و رونقتجارت و اقتصاد را در منطقه فراهم نمودند.

تقسیم‌بندی کاروانسراها راباید بر اساس آب‌و‌هوا و شرایط اقلیمی انجام داد. چراکه در هر منطقه، شیوه معماری وساخت آنها و همچنین راه‌های ارتباطی منتهی به کاروانسراها از جمله کاربرد هریک ازمسیرها در نحوه ساخت و توسعه آنها تأثیرگذاربوده‌است.

بطور مثال کاروانسراهایی کهدر مناطق سردسیر و کوهستانی وجود داشتند کاملاً پوشیده طراحی و ساخته‌می‌شدند. ازسوی دیگر در مناطق جنوب و حاشیه خلیج فارس اطلاعات کافی در اختیار نیست. به طور حتمدر اکثر مناطق ایران کاروانسراها حیاط‌دار بوده‌اند. کاروانسراهای مدور، چند ظلعیحیاط‌دار، دو‌ایوانی و چهار ایوانی و کاروانسراهای‌ دارای تالار که با ستون‌هایمتعدد ساخته می‌شده‌اند

 

/ 0 نظر / 8 بازدید