حمام علی‌قلی آق

 

ا

علی جلالی نجف‌آبادی

سربنیه

حمام علیقلی آقا به همراه مجموعهبناهای عمومی دیگر از جمله مسجد،‌ بازارچه،‌ چهارسو و سرا از دوره صفویه باقی ماندهاست. بانی این بنا علیقلی آقا از خواجگان حرم شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفویبوده است. دو کتیبه مورخ 1112 ق در مسجد علیقلی آقا و نقل مولف تاریخ اصفهان ازساخت حمام در سال 1112 و بالاخره تاریخ 1125 در انتهای وقفنامه حمام نشان می‌دهد کهاین بنا از آثار نیمه اول قرن دوازدهم هجری قمری است.

این بنا از دو حمام بزرگ و کوچکتشکیل شده است. هر یک از این دو حمام مانند دیگر حمام‌های سنتی شامل دو فضای اصلیسربنیه و گرمخانه است و در حمام بزرگ فضای مهم دیگری موسوم به چال حوض نیز وجوددارد. مجموعه این دو حمام به گونه‌ای طراحی شده که سربنیه‌های دو حمام مجاور همگرمخانه‌ها در کنار یکدیگر قرار گیرند. بدین ترتیب با نزدیک هم واقع شدن فضاهایی بادرجه حرارت مشابه، اتلاف حرارت کمتری صورت می‌گیرد.

گرمخانه

قسمت‌های مختلف مجموعه، فضاهاییمنظم با قاعده‌هایی هندسی هستند. سربنیه حمام فضای بزرگی است با قاعده هشت ضلعیمنتظم، سکوهایی بر گرد این سربنیه بخش کوچکتری با قاعده مشابه در میانه این فضاپدید آورده‌اند. سکوها محل‌های نشستن، تعویض لباس و استراحت مراجعین بوده وحفره‌هایی زیر سکوها برای جای کفش تعبیه شده‌اند تا افراد قبل از ورود به سکو پاهایخود را در این حوزها شستشو دهند.

هشت ستون سنگی طاق گنبدین بخش میانهسربنیه را بر دوش دارند و سکوهای اطراف را طاق‌های کوتاه‌تری را می‌پوشانند. بدینترتیب دو محدوده فضایی در سربنیه از یکدیگر متمایز شده‌اند: فضاهای مکثسکوها و فضای حرکت و تردد در بخش میانی سربنیه.

سربنیه از طریق فضایی موسوم بهمیان‌در مسیر دسترسی سربنیه و گرمخانه را با چندین شکست و تغییر زاویه فراهم می‌کندتا دید مستقیم بین این دو فضا از بین برود و از اتلاف حرارت گرمخانه نیز جلوگیریگردد. میان‌در به فضاهای دیگری از جمله آبریزگاه و فضای تنظیف (نورکش خانه) نیزمرتبط است. ورود به فضای تنظیف در حمام‌ها تا پیش از دوره صفوی از سوی گرمخانه صورتمی‌گرفت و پس از این دوره درگاه ورود به آن در فضای میان‌‌در تعبیه شده است.

چال حوض

گرمخانه حمام بزرگ فضای وسیع باقاعده مستطیل شکل است که با استفاده از ستون‌های سنگی به بخش‌های مختلف تقسم‌بندیشده است. در میان گرمخانه طاق مدوری بر پایه چهارستون قرار گرفته و در هر سوی آن دوستون دیگر بخش‌های کوچکتری را ایجاد کرده‌اند که هر یک فضایی برای استحمام و شستوشو بوده‌اند. در یکی از بخش‌های طرفین بخش میانی حوضی مستطیل شکل قرار دارد. درگاه ورودی خزینه در میانه ضلع روبروی ورودی میان‌در به گرمخانه واقع شده است. باعبور از چند پله به فضای خزینه که مملو از آب بود وارد می‌شدند تا آب کشی و تطهیرکنند. در هر سوی خزینه فضاهایی موسوم به خلوت واقع شده است. این فضاها محل استحمامخصوصی بوده و یکی از آن‌ها حوضی در میانه دارد.

چال حوض فضای وسیع و کشیده‌ای درکنار گرمخانه است که با توجه به متن حاشیه وقفنامه در سال 1127 ق احداث شده است. این فضا با تویزه‌ها و طاق‌های وسیعی پوشانده شده که هشت ستون سنگی آن‌ها را بر دوشخود دارند. استخر وسیعی در میانه این فضا بیشتر سطح آن را فراگرفته است. این استخربه منظور شنا و آب تنی استفاده می‌شده است. در دو سوی محور اصلی این فضا با دو شاهنشین با قاعده نیم هشت وجود دارد که معرف است یکی برای پرش و شیرجه و دیگری جایگاهتماشاچیان بوده است.

سربنیه حمام کوچک

حمام کوچک مجموعه نیز از فضاهایی باقاعده منظم و هندسی دارد. قاعده سربنیه این حمام مربع شکل است و سکوهایی با حوض‌هایدرونشان بر گرد سه ضلع آن نشسته‌اند. طاق میانی این فضا بر پایه چهار ستون سنگیاستوار است و طاق‌های بالای سکوها کوتاه‌ترند. بدین ترتیب در این جا نیز فضاهای مکثو تردد از یکدیگر تفکیک شده‌اند. میان در این حمام با تغییر زاویه در حرکت دیدمستقیم به گرمخانه را از بین می‌برد و از اتلاف حرارت می‌کاهد.

گرمخانه این حمام فضایی با قاعدههشت‌و نیم و هشت است و هشت ستون سنگی طاق میانی آن را برب دوش دارند. فضای پیرامونبخش میانی با طاق‌های کوتاه‌تری پوشیده شده‌اند و مکان‌هایی برای شستشو فراهم آمده‌است. پس از طی چند پله از کف گرمخانه می‌توان از درگاه خزینه بدان وارد شد.

قسمت‌های مختلف این مجموعه طاق‌هایرسمی بندی بر فراز خود دارند. نورگیرهایی که درون این طاق‌ها تعبیه شده علاوه برتامین روشنایی فضاها، جلوه خاصی به طاق داده‌اند. ازاره هر دو حمام کاشی‌کاری دارندو در مرمت انجام شده نمونه‌هایی از تزئینات آهک‌بری و نقاشی بر دیواره‌های این حمامبه دست آمده است. ورودی حمام بزرگ طاقی با مقرنس گچی دارد. و پشت بغل‌‌های سر در آنبا کاشی تزئین شده است.

در جوار حمام دالان گاورو و چاهاستخری در انتهای آن وجود دارد که برای تامین آب مورد نیاز حمام‌ها به کار می‌رفتهاست، به طوری‌که با حرکت گاو در دالان آب از چاه بالا کشیده می‌شد و داخل استخر فرومی‌رفت.

/ 0 نظر / 6 بازدید