پرستش سو در میانه ­ی آتشگاه

از زمان کشف شرق به دست خاور شناسانغربی یکی از جذاب‌ترین و پررمز و رازترین پدیده‌ها، سنت‌ها و آیین‌هایی است که درسرزمین ایران زمین ومنطقه‌ی تحت‌نفوذ آن ظهور کرده و در دل خود افسانه‌ها واسطوره‌های بیشماری را نهان‌ساخته است.

به هر تقدیر این نکته را باید موردتوجه قرار داد که ایران زمین با وجود گستردگی و نفوذ ی که در دوران اوج قدرتامپراتوری خود بدست آورده بود و همچنین موقعیت استراتژیک در میان دو قطب و تمدن شرقوغرب جهان، و همچنین داشتن نقش پل ارتباطی در دوسوی تفکرواندیشه‌ی آن زمان،‌ توانستجایگاهی ویژه در روند رشد و تعالی بشر داشته باشد.

نور و ظلمت همواره دو نماد اهورایی واهریمنی بوده­اند، در قرآن نیز خداوند به­صورت نور آسمان­ها و زمین توصیف شده است. جالب آن­که آفرینش جهان از آمیزش نور و ظلمت شکل گرفته است. پس بی­دلیل نیست که آتشمهم­ترین سمبل اهورایی و نماد ارتباط با ایزدان تلقی گردد. پیوند میان آتش با عبادتدر آئین مزدایی نیز ریشه در همین تجلی اهورایی آن دارد.

در زیر به شکل خلاصه­ای به ویژگی­ها وآئین­های آتشکده­ها پرداخته­ایم:

آتشکده

در جای جای سرزمین‌های متأثر از فرهنگوتمدن ایران باستان که در گستره ای به پهنای هند و چین تا مصر باستان و مرزهایاروپای شرقی امتداد داشته است، می‌توان میراث های گوناگونی را یافت که هرکدام بهنوبه‌ی خود به فرهنگ و آیین های ایران باستان مرتبط است . در این میان و درمحدوده‌ی خاورمیانه بناهایی از آن تمدن کهن و پر بار بر جای مانده که به آتشگاه یاآتشکده معروف هستند. این اماکن مقدس نیایشگاه‌های زرتشتیان بودند که اکنون با گذشتهزاران سال از تاریخ پیدایش، هنوز ماهیت و مقبولیت خود را در میان طرفدارانشان بهعنوان پدیده ای پاک و مقدس حفظ کرده‌اند. در دین زرتشت، آتش در جایگاه خاصی قراردارد و مهمترین نیایشهای دینی در آن انجام می‌گیرد.

در خصوص واژه‌ی آتشکده باید گفت که ازآتش + کده. تشکیل شده است. کد از ریشهٔ کَتَه اوستایی و آن نیز از مصدر کَن به معنیکندن مشتق شده است. زرتشتیان معبد و آتشکده را «در ِمهر» هم می‌گفته‌اند که یادآورسنت‌های پیشین در تاریخ ایران و آیین مهر یا میتراییسم نیز هست.

شکل بنای این اماکن همه جا یکسان بودهو هست، چراکه معمولاً هر آتشکده هشت درگاه و چند اتاق هشت گوشه داشته و آتشدان نیزدر وسط آن بنا قرارگرفته و پیوسته آتش مقدس در آن روشن نگاه داشته ‌شده است. تعدادآتشکده‌ها بسیار بوده و تأسیس آن‌ها به زمان‌های پیش از ظهور زرتشت، یعنی زمانپیشدادیان (هوشنگ و جمشید) می‌رسد. ولی در عهد ساسانیان سه آتشکدهٔ مشهور:"آتشکدهآذر گشسب یا آذر جشنس واقع در تکاب "آتشکده آذربرزین‌مهر در خراسان "آتشکده آذرفرنبغ(یا آتشکده کاریان) در فیروز آباد فارس " به نام سه طبقهٔ اصلی اجتماعی در آندوران یعنی طبقهٔ"ارتشتاران و نظامیان"، طبقهٔ "کشاورزان و پیشهوران" و طبقهٔ "موبدان و روحانیان" که با سه رنگ "سرخ و سبز و سپید" یا همان سه رنگپرچم ایران مشخص می‌شده‌اند، اهمیت می‌یابد.

از آتشکده‌های آن زمان می‌توان بهمواردی اشاره کرد: " تخت سلیمان " آتشکده نیاسر کاشان "آتشکده آذربرزین‌مهر" آتشکده بردسوره در بخارا " آتشکده آذر شبدر بلخ " آتشکده آذرنوشآتشکده ای در بلخ که همچون آذرشب در خراسان بوده است." آتشکده باکو " آتشکده سیروان ( یا ماسبذان) در استان ایلام ، سیروان" آتشکده اردشیر" آتشکده آناهیتا یا معبد آناهیتا "آتشکده دارابگرد "آتشکده شاهپور در قسطنطنیه"آتشکده پوران "آتشکده کرکویه "آتشکده بارنوا در جنوب ایران "آتشکده سرده در تفتیزد "آتشکده آذرباد در تبریز "آتشکده آذر گشسب یا آذر جشنس "آتشکده خوار اصفهان "آتشکده درب مهر گوهر و مهربان اصفهان "آتشگاه اصفهان"آتشکده آتشکوه محلات"

از آثار به جای مانده در دوران ساسانیمی‌توان دریافت که بیشترین آتشکده‌ها در منطقه‌ی آذربایجان قرار داشته‌اند. دربیشتر این آتشکده ها اثری از خاکستر بر جای نمانده و در اصطلاح پهلوی «خودسوز» بوده‌اند. ظاهرا منبع سوخت آتش های آنها گاز نفت بوده است.

البته با توجه به نام آذربایجان نیزمی‌توان آتش را در آن دریافت. آتورپات (= نگهبان آتش) که در دوره هخامنشی، شهرباناین ناحیه بود، نام خود را به آن داد و این ناحیه از آن به بعد به آتورپاتکان (آذربایجان امروزی) مشهور شد.

نقش آتش یا “پرستش سو” در آیینزرتشتی

آتش در بین تمامی ملل نه تنها ازنقطه‌نظر رشد و توسعه تمدن‌های بشری نقش به سزایی داشته‌است بلکه در بین اقوام وملل گوناگون عنصری مقدس شمرده‌ شده است. به طور مثال اقوام سامی آتش را گرامیداشته‌بودند. بر اساس گفته‌های ادیان الهی و کتب مقدس ، آتش نه تنها ابراهیم نبی رانسوزاند بلکه برای او گلستان شد . موسی در کودکی و در تنور، میان آتش نشست ولی براو گزندی نرسید و همچنین در کوه تور ، خداوند با زبان آتش بر موسی تجلی کرد و با اوسخن گفت.

در آیین زرتشتی نیز آتش جایگاهویژه‌ای دارد. در این آیین آتش نشانه‌ی مهر ایزد و پاکی بوده و بسیار مقدس است. ازاین رو است که در آیین زرتشتی نماز را رو به سوی آتش برگزار می‌کنند،‌ و آتش، پرستشسو یا قبله‌ی پیروان آیین زرتشتی بوده است. در این مراسم مومنان با دل و جان پاک دربرابر ایزد خود و رو به آتش نماز می‌خوانند. این پیروان رو به سوی ” روشنایی” (آتشیا خورشید) ، خداوند را سپاس گفته و نیایش می کنند . زرتشتیان در کنار آتش به عناصردیگر از جمله آب و خاک و هوا نیز به دیده‌ی احترام می نگرند و آتشکده ها را بهنشانه ی مهر و پاکی در محل زندگی خود ، نگاه‌داری می کنند. از دید این مردم آتشبزرگترین پاک کننده است و در عین حال نورانی ترین عنصر به حساب می‌آید و آن را سمبلاهورا مزدا می‌دانند. ایرانیان از سال ها پیش ، آتش را به عنوان نماد موجودیت خوددر نظر داشتند.

نگهداری از این آتش و سوزاندن آن نیزتوسط روحانی مربوطه هر روز در وقت معینی صورت می‌گرفت و سوخت و بخورات را به همراهبا نیایش بر آتش وارد می کرد. نماز ویژه آتش هنوز هم در آتشکده ها خوانده می شود.

با برپایی آتشکده ها و برگزاری نماز وهمچنین پایداری در روشنایی آتش، لزوم پیدایش روحانیان یعنی موبدان آتشکده ها احساسشد. از میان این طبقه، روحانی عالی رتبه یا روحانی رییس آتشکده را در فارسی باستانبگینه پتی baginapati می خواندند. این لقب دردوره ساسانی به «مغوبد» (= بزرگ مغان) تغییر یافت.

آتشدان

برای روشن نگه داشتن آتش باید ظرف وجایگاهی‌خاص در نظر گرفته می‌شد. بدین سبب ظرفی بر روی پایه ای بلند ساخته می‌شد کهباید همیشه روشن می‌بود. اینظرف «آتشدان» نام داشت. آتشدان در محرابیدرون اتاق و داخل آتشکده قرار داشت. تا روحانی بتواند آن را از هرگونه آلودگی وناپاکی مصون بدارد.

از نظر ظرافت و زیبایی و طرز ساختآتشدان‌ها می‌توان به نمونه‌هایی که طی کشفیات باستان‌شناسی مورد مطالعه قرارگرفتنداشاره کرد. در میان بقایای کاخ های با شکوه پاسارگاد، آتشدان های خوش تراشی از سنگسفید پیدا شده است، نوع و طرز ساخت آنها و همچنین جایگاهی که برایشان در نظر گرفتهشده بود نشان از اهمیت آن در نزد شاهان هخامنشی دارد. آتشدان های پاسارگاد از نظرظرافت کار سنگتراشی بی نظیرند اما نمونه های آن را زردشتیان در طول سده ها، بههنگام پرستش و نیایش به کار برده اند.

در حجاری های بالای آرامگاه داریوش،آتشدانی همانند آتشدان پاسارگاد روبروی نقش شاه قرار دارد که زردشتی بودن صحنه رانشان می‌دهد. نقش آتش به صورت هرمی از شعله ها از سر آتشدان زبانه می کشد. این یکیاز کهن ترین نمونه‌های آتشدان است. گمان می رود نماز کردن به آتش افروخته در بلندیاز آیین های ویژه شاهان زردشتی بوده است.

آتشدان‌ها در میان مردم و حاکمان آندوران جایگاه ویژه‌ای داشت،‌ چرا که در دوره ساسانیان، آتشدان علامت ملی شد و آن راروی سکه‌های پادشاهان این سلسله ضرب کردند

 

/ 1 نظر / 21 بازدید
آزاده

سلام . از شما دعوت می‌کنم از وبلاگ "باغبانی سبز " دیدن فرمایید . با تشکر.[لبخند]