کلون (قفل! یعنی که کلیدی هم هست)

نوشته‌های علی جلالی نجف آبادی
 
کاروانسرا
ساعت ۱٢:۳٢ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٧/۳/۳ : توسط : علی جلالی نجف آبادی

 

علی جلالی نجف‌آبادی

صحرا در سکوت خود به شنیدن صدای پرندگان نشسته است و در گوشه و کنار آن به زیر بوته‌های خشکیده‌اش مارمولکها در پناه سایه‌ای به خود‌می‌پیچند. مارها بر میان تخته‌سنگها خزیده و آهوان و ددان هم بر زیر درختان گز به خنکای سایه‌ها خرامیده‌اند.

آنچه در این میان آرامش و سکوت لحظ‌ها را بر هم می زند بانگ جرسی ا‌ست که از دور به گوش می‌رسد. هر از چند گاهی صدای ناله‌ی اشتری به همراه پارس سگی فضا را می‌شکافت و ورود تازه‌واردان را به ساکنان آرام و بی‌پیرایه‌ی طبیعت صحرا اعلام می‌کند. بانگ‌ها بیشتر شده و گرد وخاک عبور کاروانیان از کنار تخته‌سنگها حکایت از تحولی تازه‌ می‌دهد.

این کاروان به کجا می‌رود؟ به هر کجا که دلش می‌خواهد برود، باکی نیست. در راه بسیارند کاروانسراهایی که پناهگاه خستگی‌های اهل سفر باشند. چنین است که کاروانیان در پی طریق، سالم به مقصد خود رسیده، آواز تجارت و سودایی گران سرمی‌دهند.

جاده‌ها از حضور این مکانها ایمن گشته و راه‌ها با وجودشان هموار گشته‌اند. راه‌هایی که شاهرگ حیاتی در ارتباطات دنیای آن روزگار بوده‌اند.

سخن که به اینجا رسید بهتر است به خود واژه‌ی کاروانسرا بپردازیم. با نگاهی به آنچه در این چند صد سال از این واژه برجای مانده می‌توان پدیده‌ای را یافت که در زمان شکوه خود، راه را از کور راه مسافران باز شناخت.

آنچه در ابتدا بر معنای واژه می‌توان یافت، چنین است که کاروانسرا ترکیبی است از واژه‌گان کاروان به معنی گروهی مسافر که با هم عازم مقصدی باشند ‌و سرای که به معنی مکان، خانه و یا ساختمان است. این مکان را پناهگاهی در میانه‌ی راه گویند. کاروانیان اهالی سفری هستند که در شکلی گروهی، به مقصدی مشترک، در بین راه بر سرایی اطراق نموده گرد خستگی از روح و جان بشویند. این سرا را کاروان سرداریست که امر محافظت از آن را بر عهده دارد.

واژه‌ی کاروانسرا را بر گونه‌هایی دیگر هم می‌توان گفت، که کاروانگاه،‌ کاروان‌گَه، رباط یا سابات از این دست می‌باشند. در واقع واژه‌ی کاروانسرا یا کاروانگه یا کاروانگاه، خود به تنهایی بیشتر جهت اطراق شبانه و تبادل کالا و پایانه‌های حمل‌و‌نقل اعیان به کار می‌رفته‌است. چنانکه در این مکان حضور هنرمندان و کاسبان بسیاری دیده شده‌است. در حالیکه مال اندوزان پر پول، با حضور خود در این کاروانسراها رونقی تازه بدان می‌بخشیدند، گروه‌های تردست و شعبده‌باز نیز با انجام حرکات نمایشی و آکروبات موجبات فرح و شادمانی اهل کاروان را فراهم می‌ساخته‌اند. شامگاهان تا دیر وقت بر حیاط آن صدای آواز و شعف طنین انداز بوده و گویی این کویر است که از حضور آدمیان به شعف آمده‌است. در بالای برجها و باروی آنها نگاه‌بانانی ازبرای محافظت به پاسبانی می‌ایستاده‌اند.

از سوی دیگر، واژه‌ای متفاوت نظر مسافران عموم را به سوی خود فرا می‌خواند، آن واژه همان رباط است‌ که پناه‌گاه دراویش و طلاب و گوشه‌نشینان بوده است. در آن مکان از غیل و قال اهل زر و زور کمتر نشانی می‌توان یافت. این مکان را رباط‌بانی امین دربان بوده است. چنین ساختمانی را بیشتر از برای نگهداری اسبان و چهارپایان مورد استفاده‌قرار می‌داده‌اند و در آن از ساز و طرب خبری نبوده‌است. مشتریان آن رباط‌ها همان طلاب و اهالی پیام‌رسان و پیغام‌بران بوده‌اند، که به طور دائم به این مکان‌هارفت‌وآمد داشته‌اند.

از سویی دیگر واژه‌ای در مسیر کاروانیان خودنمایی می‌کند که آن را ساباط می‌نامند. ساباط جایگاهی بوده‌است که در آن ازبرای پناه و سایه‌بان استفاده می‌کرده‌اند. این مکان بیشتر برای اطراق کوتاه مدت مورد استفاده‌قرار می‌گرفته و در آن از نعمت آب‌انبار یا چاه نیز بهره‌مند بوده‌اند. این ساباط تنها شامل طاق و ایوانی بوده که مسافران را از شر باد، باران و طوفانهای صحرایی در امان نگه‌می‌داشته است.

حال که سخن بدین‌جا رسید، بگذارید از انواع آن برایتان بگویم. قبل از هر چیز باید به این اشاره نمود که تاریخ حضور کاروان و کاروانسرا به قبل از اسلام باز‌می‌گردد. البته شکوفایی این پدیده بعد از اسلام و بیشتر به دوره صفویه مربوط است. چرا که در این دوره با مرمت راه‌ها و مسیرهای گذشته و رفع معایب کاروانسراها، امنیت جاده‌ای را بیشتر تامین‌کرده و رونق تجارت و اقتصاد را در منطقه فراهم نمودند.

تقسیم‌بندی کاروانسراها را باید بر اساس آب‌و‌هوا و شرایط اقلیمی انجام داد. چراکه در هر منطقه، شیوه معماری و ساخت آنها و همچنین راه‌های ارتباطی منتهی به کاروانسراها از جمله کاربرد هریک از مسیرها در نحوه ساخت و توسعه آنها تأثیرگذار بوده‌است.

بطور مثال کاروانسراهایی که در مناطق سردسیر و کوهستانی وجود داشتند کاملاً پوشیده طراحی و ساخته‌می‌شدند. از سوی دیگر در مناطق جنوب و حاشیه خلیج فارس اطلاعات کافی در اختیار نیست. به طور حتم در اکثر مناطق ایران کاروانسراها حیاط‌دار بوده‌اند. کاروانسراهای مدور، چند ظلعی حیاط‌دار، دو‌ایوانی و چهار ایوانی و کاروانسراهای‌ دارای تالار که با ستون‌های متعدد ساخته می‌شده‌اند