کلون (قفل! یعنی که کلیدی هم هست)

نوشته‌های علی جلالی نجف آبادی
 
حمام علی‌قلی آق
ساعت ۱٢:٥٠ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٧/٥/۳ : توسط : علی جلالی نجف آبادی

 

ا

علی جلالی نجف‌آبادی

سربنیه

حمام علیقلی آقا به همراه مجموعه بناهای عمومی دیگر از جمله مسجد،‌ بازارچه،‌ چهارسو و سرا از دوره صفویه باقی مانده است. بانی این بنا علیقلی آقا از خواجگان حرم شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفوی بوده است. دو کتیبه مورخ 1112 ق در مسجد علیقلی آقا و نقل مولف تاریخ اصفهان از ساخت حمام در سال 1112 و بالاخره تاریخ 1125 در انتهای وقفنامه حمام نشان می‌دهد که این بنا از آثار نیمه اول قرن دوازدهم هجری قمری است.

این بنا از دو حمام بزرگ و کوچک تشکیل شده است. هر یک از این دو حمام مانند دیگر حمام‌های سنتی شامل دو فضای اصلی سربنیه و گرمخانه است و در حمام بزرگ فضای مهم دیگری موسوم به چال حوض نیز وجود دارد. مجموعه این دو حمام به گونه‌ای طراحی شده که سربنیه‌های دو حمام مجاور هم گرمخانه‌ها در کنار یکدیگر قرار گیرند. بدین ترتیب با نزدیک هم واقع شدن فضاهایی با درجه حرارت مشابه، اتلاف حرارت کمتری صورت می‌گیرد.

گرمخانه

قسمت‌های مختلف مجموعه، فضاهایی منظم با قاعده‌هایی هندسی هستند. سربنیه حمام فضای بزرگی است با قاعده هشت ضلعی منتظم، سکوهایی بر گرد این سربنیه بخش کوچکتری با قاعده مشابه در میانه این فضا پدید آورده‌اند. سکوها محل‌های نشستن، تعویض لباس و استراحت مراجعین بوده و حفره‌هایی زیر سکوها برای جای کفش تعبیه شده‌اند تا افراد قبل از ورود به سکو پاهای خود را در این حوزها شستشو دهند.

هشت ستون سنگی طاق گنبدین بخش میانه سربنیه را بر دوش دارند و سکوهای اطراف را طاق‌های کوتاه‌تری را می‌پوشانند. بدین ترتیب دو محدوده فضایی در سربنیه از یکدیگر متمایز شده‌اند: فضاهای مکث سکوها و فضای حرکت و تردد در بخش میانی سربنیه.

سربنیه از طریق فضایی موسوم به میان‌در مسیر دسترسی سربنیه و گرمخانه را با چندین شکست و تغییر زاویه فراهم می‌کند تا دید مستقیم بین این دو فضا از بین برود و از اتلاف حرارت گرمخانه نیز جلوگیری گردد. میان‌در به فضاهای دیگری از جمله آبریزگاه و فضای تنظیف (نورکش خانه) نیز مرتبط است. ورود به فضای تنظیف در حمام‌ها تا پیش از دوره صفوی از سوی گرمخانه صورت می‌گرفت و پس از این دوره درگاه ورود به آن در فضای میان‌‌در تعبیه شده است.

چال حوض

گرمخانه حمام بزرگ فضای وسیع با قاعده مستطیل شکل است که با استفاده از ستون‌های سنگی به بخش‌های مختلف تقسم‌بندی شده است. در میان گرمخانه طاق مدوری بر پایه چهارستون قرار گرفته و در هر سوی آن دو ستون دیگر بخش‌های کوچکتری را ایجاد کرده‌اند که هر یک فضایی برای استحمام و شست وشو بوده‌اند. در یکی از بخش‌های طرفین بخش میانی حوضی مستطیل شکل قرار دارد. در گاه ورودی خزینه در میانه ضلع روبروی ورودی میان‌در به گرمخانه واقع شده است. با عبور از چند پله به فضای خزینه که مملو از آب بود وارد می‌شدند تا آب کشی و تطهیر کنند. در هر سوی خزینه فضاهایی موسوم به خلوت واقع شده است. این فضاها محل استحمام خصوصی بوده و یکی از آن‌ها حوضی در میانه دارد.

چال حوض فضای وسیع و کشیده‌ای در کنار گرمخانه است که با توجه به متن حاشیه وقفنامه در سال 1127 ق احداث شده است. این فضا با تویزه‌ها و طاق‌های وسیعی پوشانده شده که هشت ستون سنگی آن‌ها را بر دوش خود دارند. استخر وسیعی در میانه این فضا بیشتر سطح آن را فراگرفته است. این استخر به منظور شنا و آب تنی استفاده می‌شده است. در دو سوی محور اصلی این فضا با دو شاه نشین با قاعده نیم هشت وجود دارد که معرف است یکی برای پرش و شیرجه و دیگری جایگاه تماشاچیان بوده است.

سربنیه حمام کوچک

حمام کوچک مجموعه نیز از فضاهایی با قاعده منظم و هندسی دارد. قاعده سربنیه این حمام مربع شکل است و سکوهایی با حوض‌های درونشان بر گرد سه ضلع آن نشسته‌اند. طاق میانی این فضا بر پایه چهار ستون سنگی استوار است و طاق‌های بالای سکوها کوتاه‌ترند. بدین ترتیب در این جا نیز فضاهای مکث و تردد از یکدیگر تفکیک شده‌اند. میان در این حمام با تغییر زاویه در حرکت دید مستقیم به گرمخانه را از بین می‌برد و از اتلاف حرارت می‌کاهد.

گرمخانه این حمام فضایی با قاعده هشت‌و نیم و هشت است و هشت ستون سنگی طاق میانی آن را برب دوش دارند. فضای پیرامون بخش میانی با طاق‌های کوتاه‌تری پوشیده شده‌اند و مکان‌هایی برای شستشو فراهم آمده‌ است. پس از طی چند پله از کف گرمخانه می‌توان از درگاه خزینه بدان وارد شد.

قسمت‌های مختلف این مجموعه طاق‌های رسمی بندی بر فراز خود دارند. نورگیرهایی که درون این طاق‌ها تعبیه شده علاوه بر تامین روشنایی فضاها، جلوه خاصی به طاق داده‌اند. ازاره هر دو حمام کاشی‌کاری دارند و در مرمت انجام شده نمونه‌هایی از تزئینات آهک‌بری و نقاشی بر دیواره‌های این حمام به دست آمده است. ورودی حمام بزرگ طاقی با مقرنس گچی دارد. و پشت بغل‌‌های سر در آن با کاشی تزئین شده است.

در جوار حمام دالان گاورو و چاه استخری در انتهای آن وجود دارد که برای تامین آب مورد نیاز حمام‌ها به کار می‌رفته است، به طوری‌که با حرکت گاو در دالان آب از چاه بالا کشیده می‌شد و داخل استخر فرو می‌رفت.